تاریخ و انسانی

جشن سِپَندارمَذگان ، بزرگداشت زن و زمین

جشنی که پس از تقلید جوامع اروپایی ولنتاین نامیده شد

مقدمه:

جشن سپندارمذگان (به لاتین: Sepandārmazgān) یا اسپندگان روز عشق ایرانی است و یکی از مطرح ترین و مهم ترین جشن های ایران باستان است که هرساله در ۵ اسفند ماه در گاهشمار زرتشتی ، که برابر ۲۹ بهمن ماه در گاهشمار خورشیدی است برگزار می شود. زیرا در گاهشمار زرتشتی ۶ ماهه نخست سال ۳۰ روزه بوده و چون در گاهشمار خورشیدی ۶ ماهه نخست سال ۳۱ روزه است. روز درست برگزاری جشن سپندارمذگان در گاهشمار خورشیدی ۲۹ بهمن می‌باشد.

جشن سپندارمذگان ریشه در پادشاهی هخامنشی دارد و از سنن زرتشتی-باستانی ایرانیان است. فرنگی ها به ویژه اروپاییان در طول تاریخ جشن سپندارمذگان را بسیار مورد توجه قرار داده اند و مناسبات هم نظیری مثل ولنتاین (Valentine) در خصوص تقلید از آن در جامعه خود رواج داده اند. در سپندارمذگان هر که دوستی یا معشوقه ای دارد که قصد ابراز محبت صمیمانه به وی را دارد به او هدیه مخصوصی می دهد. لباسی که برای او دوخته شده، وسیله ای که برای او خریداری شده و یا پولی که برای او به پیشکش آورده شده است. سپندارمذگان تماما جشنی است پر از هدیه دادن و هدیه گرفتن.

تاریخ سپندارمذگان در منابع:

ابوریحان بیرونی ، دانشمند و منجم ایرانی در «آثار الباقیه» آورده است که ایرانیان باستان روز پنجم اسفند را روز بزرگداشت زن و زمین می دانستند. اگرچه منابعی کهن نظیر ابوریحان از این جشن در روز پنجم اسفند در گاهشمار (تقویم) زرتشتی یاد کرده اند. اما با توجه به تغییر ساختار تقویم و گاهشمار پس از ابوریحان در زمان اشخاصی نظیر خیام، و ۳۱ روزه شدن شش ماه نخست سال برخی منابع تاریخ یاد شده را ۶ روز به عقب آورده‌اند که این کار نادرست است زیرا بر پایه منابع کهن و همان‌طور که از نام آن پیداست این جشن به روز اسپند یعنی پنجمین روز ماه از ماه اسفند در گاهشمار زرتشتی اشاره دارد.

دکتر محمد نجاری پژوهشگر مطالعات تطبیقی زنان در هنر و ادبیات، نیز در سخنرانی خود با عنوان «سوگ و سورنامه» ، با استناد به ابوریحان بیرونی و گُردیزی، تاریخ پنج اسفند را در گاهشمار زرتشتی درست می‌داند و می‌گوید: “بنا به گفتهٔ ابوریحان اسپندارمَذ ایزد موکل بر زمین و ایزدِ پشتیبان و نگاهبان زنان شوهر دوست و پارسا و درستکار بوده و به همین مناسبت این روز، جشن زنان، نامگذاری و مردم برای گرامیداشت زنان، به ایشان کادو می‌دادند و بخشش می‌کردند.

این گزاره را گردیزی نیز در زین الاخبار آورده‌است: از این روی جشن را «مردگیران» می‌گفتند که زنان به اختیار خویش و با آزادی، شوی و مَرد زندگی خود را برمی‌گزیدند؛ بنابراین در روز پنجم ماه اسفند در گاهشمار زرتشتی جشن زنانهٔ «مَردگیران» یا «مژدگیران» که ویژه زنان نام داشته، برگزار می‌شده‌است؛ پس تاریخ درست جشن سپندارمذگان یا اسپندگان یا مردگیران یا مژدگیران، در گاهشمار خورشیدی ۲۹ بهمن برابر با ۵ اسفند در گاهشمار زرتشتی خواهد بود.

واژگان اسفند و سِپَندارمَذ:

واژه فارسی «اسفند» (اسپند) در زبان فارسی امروز، از واژه پهلوی «سپندارمت – Spandarmat» و اوستایی «سپِنتَه آرمَئی تی – Spenta Armaiti» بر گرفته شده‌است. روز پنجم هر ماه و ماه دوازدهم هر سال «اسفند» یا «سپَندارمَذ» نام دارد. این واژه که در اوستایی «سْپِنـْـتـَه آرَمَـئیتی» آمده، نام چهارمین امشاسپند است، از دو بخش «سپِنتَه» یا «سپند» به معنی پاک و مقدس و «آرَمَئیتی» به معنی فروتنی و بردباری تشکیل شده‌است و معنی این دو با هم فروتنیِ پاک و مقدس است. این واژه در پهلوی «سپندارمت» و در فارسی «سپندارمذ» و «اسفندارمذ» و «اسفند» شده‌است.

در گاه‌شماری‌های گوناگون ایرانی، علاوه بر این که ماه‌ها نام داشتند، هریک از روزهای ماه نیز یک نام داشتند. برای نمونه روز نخست هر ماه «روز اورمزد» ، روز دوم هر ماه، روز بهمن (سلامت، اندیشه) که نخستین صفت خداوند است، روز سوم هر ماه، اردیبهشت یعنی «بهترین راستی و پاکی» که باز از صفات خداوند است، روز چهارم هر ماه، شهریور یعنی «شاهی و فرمانروایی آرمانی» که خاص خداوند است و روز پنجم هر ماه، «سپندارمذ» بوده‌است.

سپندارمذ لقب ملی زمین است. یعنی گستراننده، مقدس، فروتن. زمین نماد باروری است چون با فروتنی، تواضع و گذشت زندگی را به همه زیستمندان هدیه می‌کند. به همین دلیل در فرهنگ باستان اسفندگان (اسپندگان) را به‌عنوان نماد تمایلات مادرانه و باروری می‌پنداشتند.

پیشنهاد ابراهیم پورداوود و روز پرستار:

در سال ۱۳۴۱ خورشیدی، ابراهیم پورداوود (نخستین مترجم اوستای زرتشتی به فارسی روان) روز پنجم اسفند و جشن اسفندگان را به عنوان «روز پرستار» پیشنهاد داد؛ که پذیرفته شد و در تقویم رسمی نیز ثبت گردید. ولی متاسفانه اکنون این روز توسط هیچ نهاد دولتی و غیردولتی به عنوان روز پرستار گرامی داشته نمی‌شود.

پورداوود در این مورد نوشته بود: «در میان جشن‌های بزرگ ایران باستان، سپندارمذگان جشنی است در پنجمین روز از اسفندماه، همین روز شایسته و برازنده است که جشن پرستاران میهن ما باشد». از این روی، روز پنجم ماه دوازدهم (اسفند) یا اسپند، روز «سپندارمذ» یا «اسپندارمذ» نام داشت که جشنی با همین عنوان می‌گرفتند. «سپندارمذگان» یا «اسفندگان» (اسپندگان) روز زن و زمین است.

آداب و سنن و آیین ها:

به بیان ابوریحان بیرونی، «اسفندارمذ» ایزد موکل بر زمین و ایزد حامی و نگاهبان زنان شوهر دوست و پارسا و درست کار بوده. به همین مناسبت این روز، عید زنان به‌شمار می‌رفت. مردم به جهت گرامی داشت، به آنان هدیه داده و بخشش می‌کردند. زنان نه تنها از هدایا و دهش‌هایی برخوردار می‌شدند، بلکه به نوعی در این روز فرمانروایی می‌کردند و مردان باید که از آنان فرمان می‌بردند. سپندارمذ نگهبان زمین است و از آنجا که زمین مانند زنان در زندگی انسان نقش باروری و باردهی دارد جشن اسفندگان (اسپندگان) برای گرامیداشت زنان نیکوکار برگزار می‌گردد. ایرانیان از دیر باز این روز را روز زن و روز مادر می‌نامیدند.


منابع:

برچسب ها
نمایش بیشتر

سینا کارنلیوس

همیشه آرزو داشتم جایی می بود تا بتوانم نتیجه تحقیقات و پژوهش های خودم در موضوعات مختلف را در آن منتشر و به صورت رایگان در اختیار عوام قرار بدهم؛ این هدف را امروز در ایران گلوب خلاصه کردم و تا سرحد امکان در آینده نیز به آن خواهم پرداخت.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

دکمه بازگشت به بالا